چه می‌بينی ؟

درون آينه‌ی روبرو چه می‌بينی ؟

تو ترجمان جهانی بگو چه مي‌بينی ؟

تويی برابر تو – چشم در برابر چشم –

در آن دو چشم پر از گفت و گو چه می‌بينی ؟

تو هم شراب خوردی و هم شراب خواره‌ی خود

سوای خون دلت در سبو چه می‌بينی ؟

به چشم واسطه در خويشتن كه گم شده‌ای

ميان همهمه و های و هو چه می‌بينی ؟

به دار سوخته ، اين نيم سوز عشق و اميد

كه سوخت در شرر آرزو چه می‌بينی ؟

در آن گلوله‌ی آتش گرفته‌ای كه دل است

و باد می‌بردش سو به سو چه می‌بينی ؟

~ درود بر يگانه اسطوره غزل معاصر ، حسين منزوی

شالوده شکنی نامه موسوی به شورای نگهبان

بنا به آمار رسمی، در جریان راهپیمایی ها و اعتراضات به نتایج انتخابات ریاست جمهوری تا امروز هفت نفر کشته و دهها نفر زخمی شده اند. حجم خسارت به اموال عمومی و خصوصی و همچنین هزینه سنگین سیاسی که این اجتماعات بعضا خشونت آمیز و خصوصا سرکوب خشونت بار آنها توسط پاره ای از نیروهای انتظامی و شبه انتظامی، بر کشور ما و منافع ملی آن تحمیل کرده قابل احصا نیست. نگارنده در همین ابتدا مراتب اعتراض خود به نوع برخورد نیروی انتظامی با این اجتماعات و خصوصا خشم و انزجار خود از حضور مجدد برخی اعوان و انصار یک گروه شیطانی را اعلام می کنم که گویا هوس تکرار جنایتهایی چون کوی دانشگاه را داشته و در این روزها نیز با تعرض به جان و مال مردم و دانشجویان برای دشمنان انقلاب خوراک خبری فراهم می کنند. درد و رنجی که ما دانشجویان خارج از کشور از مشاهده تصاویر این خشونتها در رسانه های غربی می کشیم مضاعف است. آنها با دمشان گردو می شکنند و ما خون می گرییم. اما از آنجا که ریشه همه این حوادث بدون شک به ادعای رقیب اصلی و شکست خورده در این انتخابات در خصوص «تقلب گسترده» و «دستکاری در آراء» باز می گردد – که اتهامی بسیار سنگین است – این نوشتار بر آن است تا به مهمترین و اصلی ترین متنی که تاکنون توسط جناب آقای میرحسین موسوی جهت شکایت از نتایج انتخابات نوشته شده مراجعه نموده و با بررسی و تحلیل دقیق این متن، به شالوده شکنی و یا واسازی (Deconstruction ) دلایل و استدلالهای ارائه شده در آن بپردازد. امید است که در فرایند واکاوی این متن، قوت و استحکام و پشتوانه استدلال های ارائه شده در آن مبنی بر وجود «تقلب گسترده» در انتخابات – که عملا به معنی جابجا شدن بالغ بر 10 میلیون رای است – تا حدوی روشن شود. آشکار شدن وزن این استدلالها مشخص می کند که آیا آنها این اندازه پایه و اساس داشته است که خون هفت انسان به پای آنها ریخته شود؟

تاریخ پدرسالاری و فرهنگ پسر کشی: آغازی بر یک پایان؟

«این داستان پسرکشی یکی از پایه ای ترین تفکرات داستان های ملی ما ایرانیان است. رد آن را در قریب به اتفاق داستان های شاهنامه می توان گرفت و دید. در داستان زال، سام نریمان از سپید مویی پسر به هراس می افتد و از ترس بدنامی، او را به کسی می سپارد که از میانش ببرد. [...] داستان سیاوش هم از این قاعده مستثنا نیست و کاووس پدر و سیاوش پسر که دو راس یک مثلث عشقی را تشکیل می دهند، تاب یکدیگر را نمی آورند و کاووس ناخواسته او را به کام مرگ می فرستد و این گونه از او یک شهید می آفریند. حتا در داستان رزم گودرز و پیران، آنچه گودرز را بر آن می دارد که چنان انتقام دهشتناکی از پیران بگیرد و خون او را سربکشد، این است که پیران در قتل مستقیم یا غیر مستقیم انبوه پسران گودرز دست داشته. داستان رستم و سهراب که دیگر گفتن ندارد و پسرکشی اندیشه ی محوری آن است. حتا در داستان اسفندیار، گشتاسب به رغم آگاهی اش از مرگ اسفندیار به دست رستم، باز هم او را به نزد وی می فرستد تا دست بسته به بارگاه خویشش بیاورد. البته هنوز هم می توان این رد را در داستانهای دیگری گرفت اما نتیجه یکی است. همواره پسر یا تفکر و نیروی جوان از دایره ی قدرت یا کنار می رفته یا پس زده می شده یا حذفش می کرده اند. حال باید پرسید چرا پیران سالخورد ایرانی هرگز نمی توانسته اند تاب جوان و اندیشه ی جوان را بیاورند؟ چرا عمیقا معتقد بوده اند پیر آنچه در خشت خام می بیند، جوان در آینه نمی بیند؟ چرا از نواندیشی ، نوآوری، تغییر و به قول امروزی ها به روزشدگی گریزان بوده اند؟ نمی خواهم این حدیث را مکرر کنم. بسیار درباره اش سخن نوشته و گفته شده که اندیشه ی غالب تفکر غرب سیر معکوس داشته و این پسر بوده که پدر را می کشته و داستان ادیپ شهریار از این نظر یک نمونه است. اما با یک نظر به تاریخ ایران می توان سیر معکوسی را هم در کنار این جریان دید. در تاریخ ایران کم نبوده اند شاهان و سلاطینی که پدرکشی یا برادرکشی یا پسر کشی کرده اند. از همان تاریخ باستان هم نمونه می آوریم تا پای اعراب به میان کشیده نشود. خسروپرویز پادشاه افسانه ای ساسانی ، در طی یک عملیات پدرکشی است که شاه شاهان پارس می شود. اما پرسش اساسی اینجاست که چرا علیرغم حضور نمونه های مشابه تاریخی ، هیچ گاه ( جز در داستان ضحاک، که فردوسی بارها او را تازی نژاد خطاب می کند و تاکید بسیار دارد بر این که او از ایرانیان نیست) ما به نمونه ی قرصی که در آن داستان، پسری یا دختری به روال معکوس بر پدر بشورد ، نمی بینیم؟»
[ سكوت محض ] مهدی فتوحی لينك
نمی دانم چرا این روزهای داغ انتخاباتی به موضوعی که در نوشته فوق بدان اشارت رفته زیاد فکر می کنم. احساس می کنم اتفاق بزرگی در حال وقوع است. گویی در حال عبور از یک نقطه عطف در منحنی تاریخ و فرهنگ ایران هستیم. تاریخی بنیاد شده بر پدرسالاری و فرهنگی آمیخته به پسر کشی. انگار در لحظه ای از زمان قرار گرقته ایم که نمودار این منحنی در حال واژگون شدن است. از یک سو رعشه ها و لرزه ها و نعره های پدرسالارها و پدرخوانده ها را در هر گوشه و کناری می توان دید و شنید. از سوی دیگر شور و شوق پیروزمندانه جوانانی که گویا رهایی خود از بند یک زنجیر تاریخی و فرهنگی را جشن گرفته اند. البته در گذشته نیز جوانان این مرز و بوم رهایی خود از نظامهای سلطه پدرسالارانه را در موقعیتهایی جشن گرفته بودند. اما این جشن با آن جشنها تفاوتهایی دارد.

پروفسور حمید دباشی استاد دانشگاه کلمبیا در کتاب Iran: A Nation Interrupted (2007) تحلیل روانکاوانه ای از انقلاب اسلامی و دوم خرداد ارائه می دهد (ص. ١٩٨-١٩٩). او با اشاره با تاریخ شاهنشاهی در ایران – که در واقع همان تاریخ پدرسالاری است – به تشکیل سلسله پهلوی و دولت مدرن پدرسالار در ایران می پردازد که هویت ملی ایرانی را در قالب وفاداری به شاه – که عنوان پدر ملت را بر خود گذاشته بود – تعریف می کرد. محمدرضا پهلوی نیز همین رویه را با خودکامگی و سرکوبگری ادامه می‌دهد تا آنکه در انقلاب ۵٧ مردم ایران علیه این نظام پدرسالار شورش می کنند. اما دباشی یادآوری می کند که تکیه اصلی مردم در شورش و قیام علیه آن پدر ظالم, بر وجود یک «پدربزرگ» پشتیبان (امام خمینی) بود.

در تحلیل دوم خرداد ٧۶, دباشی می گوید که مردم ایران در انتخاب میان کاندیدایی که سعی می کرد با ریش انبوه سفیدش خود را شبیه «پدربزرگ» جلوه دهد, و کاندیدایی دیگری که آشکارا ویژگی های ظاهری زنانه داشت, گزینه دوم را انتخاب می کنند. از نظر دباشی مردم ایران در این انتخابات رای به «مادر» خود دادند. استناد دباشی به نام مستعار «فریبا» است که برخی مردم بعدها به خاتمی نسبت دادند. از نظر او این عنوان تاییدی است بر نوع نگاهی که مردم به او به مثابه یک شخصیت سیاسی مونث داشتند. جدا از این مثال مورد اشاره دباشی, می توان به عادت خاتمی به آرایش منظم, استفاده او از رنگ مو, فیگورهای زنانه اش در برابر دوربین, دست گرفتن شاخه گل سرخ, و به طور کلی «تمکین» و «کنش پذیری» او دربرابر قدرت (اعم از خارجی و داخلی) به عنوان سایر ویژگی های زنانه او اشاره کرد. (البته بماند که فمنیستها انتساب برخی این اوصاف به زنان را توطئه و القای تاریخی مردان می دانند و نه ویژگی «ذاتی» آنها, که این بحث جدایی است).

در تحلیل سوم تیر ٨۴, دباشی ابتدا اشاره می کند که برخلاف انتخابات ٧۶ در این دوره میلی برای شرکت در انتخابات نداشته است. چون امیدش را به جنبش اصلاحات از دست داده بوده است. درباره مرحله دوم انتخابات هم می گوید:«حتی جنازه من را هم نمی توانستید برای رای دادن به هاشمی رفسنجانی به پای صندوق رای بکشانید» (ص ٢٢۶) و اشاره می‌کند که شاید اگر در آن روزها در تهران می بود برای اینکه لج طبقه بورژوای تهرانی را دربیاورد احتمال داشت یواشکی برود و به احمدی نژاد رای بدهد. دباشی با اینکه براها مخالفت خود را با حکومت ایدئولوژیک اسلامی را یادآور می شود اما تصریح می کند که با در نظر داشتن وضعیت افغانستان و عراق بدون لحظه‌ای درنگ احمدی نژاد را بر بوش و بن لادن ترجیح خواهد داد. این تناقضی است که از نگاه دباشی در وضعیت سیاسی کنونی ایران نهفته است. تناقضی که البته توانمند کننده است و نه فلج کننده. (همان)

پیروزی احمدی نژاد در سال ٨۴ از نظر دباشی تحقق «اراده مردم ایران» بود, یا لااقل اراده اکثریت آنها. از نظر او این حقیقت صرف نظر از این نکته است که دموکراسی در چارچوب یک «حکومت دینی» به چه میزان تعدیل یافته و یا محدود می شود. به تعبیر او اینکه ایرانیان شایسته وضعیت بهتری هستند منافاتی با به رسمیت شناختن نفس این پیروزی ندارد: «در مجاورت حکومتهای خودکامه ای چون عربستان, کویت, مصر و اردن – که همگی متحدین بزرگ آمریکا در منطقه هستند – ایران از نظر دموکراسی در مقیاس سال نوری جلوتر است. در قیاس با عراق و افغانستان نابود شده, ایران نور امیدی برای منطقه است. در همسایگی حکومت نژادپرست اسراییل که بر پشت شکسته فلسطینی ها بنا شده, ایران از نظر عدالت بمانند سوییس است» (٢٢۶).

دباشی با اشاره به سیاستهای اقتصادی و اجتماعی دولتهای سازندگی و اصلاحات می‌نویسد: «از سال ١٣٧۶ تا ١٣٨۴ اصلاح طلبان آنقدر مشغول نمایش خود به عنوان آدمهای لیبرال و باز و خواهان تغییر به طبقات مرفه و مصرفگرا بودند, که در عمل هیچ کاری انجام ندادند جز تامین آزادی های اجتماعی برای همان طبقه مرفهی که در دوران هاشمی شکل گرفته بود. لذا اصلاح طلبان نتوانستند به مسئله عظیم فقر که بازمانده دوران هاشمی بود رسیدگی کنند.»(٢٣١). از نظر دباشی «هفده میلیون ایرانی که در دوران سازندگی به حاشیه رانده شده بودند و شعار «گفتگوی تمدنهای» خاتمی نیز کمترین ارزشی برای آنها نداشت, تصمیم گرفتند که (در سوم تیر) به هر دو آنها درس خوبی بدهند.»

روشن است که دباشی در اینجا سوم تیر را از منظری طبقاتی – اقتصادی تحلیل می‌کند, بر خلاف تحلیل روانکاوانه ای که در بالا از انقلاب اسلامی و دوم خرداد ارائه داد. امروز تصاویری که از اجتماعات حامیان احمدی نژاد مخابره می شود نافی وجود یک هویت واحد و یکدست و یکپارچه در میان آنها است. این گروه از نظر طبقه اجتماعی, هویت مذهبی, سبک زندگی, محل سکونت, میزان تحصیلات, سن, جنسیت و … دارای وی#گی های متکثر و متنوعی است. لذا تقلیل دادن حامیان احمدی نژاد به جمعیت به حاشیه رانده شده در دوران سازندگی و اصلاحات چندان صحیح به نظر نمی رسد. اما شاید اگر مسیر تحلیل قبلی دباشی را ادامه دهیم به دریافت دیگری برسیم.

به نظر من, نفس اینکه احزاب اصلاح طلب ایرانی کاندیداهای پیر و فرتوتی را روانه میدان کرده‌اند بسیار گویا است. اینکه حتی گروههای سیاسی به اصطلاح «پیشرو» (progressive) در ایران نتوانسته اند به توافق برای معرفی یک چهره جدید و جوان و توانا و خوش بیان و فاقد سوابقی سوال بر انگیز برسند, هم بیانگر عقیم بودن این احزاب و گروهها است و هم نشانی است از سلطه مناسبات پدرسالارانه و تداوم فرهنگ پسرکشی در میان آنها. مضحک ترین صحنه در این انتخابات این است که کاندیداهایی که صدایشان می‌لرزد و نفسشان به سختی بالا می آید شعار «تغییر» و «تحول» و «نوگرایی» می‌دهند! رقیب آنها اما «پسری» سرکش و بی پروا است که در برابر چشمان حیرت زده (و البته نگران) تاریخ, یک تنه انبوهی از پدران و پدربزرگان و پدرسالاران و پدرخوانده ها را به چالش طلبیده است. گویی که این «پسر» تجلی تمام عیاری است از احیاء و ظهور مجدد آن «فردیت» لگدمال شده جوانان در فرهنگ و تاریخ ایران. گویی اوست که دارد آن ضربه نهایی را بر شبکه پوسیده مناسبات ایلی- قبیله ای وارد می آورد.

بی جهت نیست که برخی «احساس خطر» کرده اند. بی جهت نیست که رقیب با غلظت هرچه تمام بر طبل «ناموس» می کوبد. مگر نه اینکه فروکاستن هویت و شخصیت زن به «ناموس» از ارکان نظام پدرسالار است. البته این کوبیدن های اخیر بر طبل «غیرت» جز خنده حاصلی در برندارد: آخر آن «ناموس» که دیده شدن تصویر بسیار کوچک سیاه و سفیدی از او در یک قاب مدیوم شات تلویزیونی اینهمه «غیرت» و «هیاهو» به پا می‌کند, از مدتها قبل تصاویر رنگی تمام قدش بر سر هر کوچه و بازاری موجود بوده است و از کلوزآپهای او نیز در فیلم تبلیغاتی کاندیدای محترم «ناموس پرست» مکرر استفاده شده است. معلوم است که حتی طرفداران بقاء نظام پدرسالارانه هم دیگر به قواعد سنتی آن پایبند نیستند. انگار که فرویختن نظم کهنه و شکل گیری نظم جدید را خودشان دریافته‌اند. و مگر دموکراسی چیزی جز ضعیف شدن و نهایتا فروپاشی روابط و مناسبات «پدرسالارانه» و «قبیله سالارانه» در جوامع انسانی است؟

به گمان من حوادث این روزها, فارغ از اینکه انتخابات چه نتیجه ای داشته باشد, پیامدهای بزرگ فرهنگی-تمدنی برای ایران در بر خواهد داشت. نباید نگاهمان را صرفا معطوف عرصه سیاست کنیم. مناسبات پدرسالاری و قبیله سالاری در همه ابعاد جامعه ما و حتی در محیطهای علمی, فرهنگی, هنری و ادبی سیطره داشته و دارد. شاید بتوان این مسئله را بزرگترین مانع در برابر جسارت و نوآوری و رشد و شکوفایی و عبور از قید و بندهای زاید و آداب و تشریفات بی خاصیت دانست. فروپاشی «دومینو»وار این مناسبات سرکوبگرانه, در محیطهای گوناگون سیاسی, اقتصادی, اجتماعی, فرهنگی و هنری می تواند زمینه ساز یک جهش و تحول بزرگ در جامعه و تاریخ ایران باشد. امیدوارم که این بار تاریخ سیاوش ها و سهراب ها تکرار نشود و این «پسر» جان سالم از این رویارویی به در برد. و البته امیدوارم اگر این «پسر» پیروز شد و جان سالم هم به در برد او خدای ناکرده آغازگر تاریخ پدرکشی نباشد. باشد که ریشه خشونت از فرهنگ و تاریخ ایران برکنده شود.
به نقل از [ نقد فرهنگ ] شهاب اسفندیاری لينك